मराठा रियासत

अष्टप्रधानांची कामे व कर्तव्ये : मल्हार रामराव चिटणीस यांच्या “शककर्ते श्री शिवछत्रपती महाराज” या बखरीत अष्टप्रधानांची कामे व कर्तव्ये सांगितली आहेत. तसेच इतिहास संशोधक का. ना. साने यांना अष्टप्रधानांबद्दलची माहिती सांगणारा एक कागद सातारच्या छत्रपतींच्या दप्तरखान्यात सापडला तो त्यांनी “सनदापत्रे” या पुस्तकात प्रकाशित केलेला आहे. (१) मुख्य प्रधान (पेशवे) : मुख्य प्रधानाने सर्व राज्यकारभार पहावा, राजपत्रावर शिक्का करावा, सेना घेऊन युद्धे करावीत. नवीन मुलूख ताब्यात येईल तो रक्षून व त्याचा बंदोबस्त करून आज्ञेत रहावे. नेमून दिलेल्या प्रदेशाचा राज्यकारभार करावा. इतर प्रधानांशी समान बुद्धीने वागावे. राजहित सर्वात महत्त्वाचे समजावे. निःस्वार्थी वृत्ती ठेवून राज्याची व महाराजांची सेवा करावी. सर्व सरदारांनी त्याजबरोबर जावे. (२) अमात्य : अमात्यांनी राज्याच्या उत्पन्नाचा व खर्चाचा जमाखर्च पहावा. दप्तरदार व फडणवीस यांच्याकडून तपासून घेवून छत्रपतींना सादर करावा. छत्रपती जो प्रदेश नेमून देतील त्या प्रदेशाचा राज्यकारभार पहावा. छत्रपतींच्या आज्ञापत्रावर राज्याच्या व महालाच्या हिशेबी कागदपत्रांवर आपली...

अफजलखानाने आपल्याच त्रेसष्ठ बायकांना मारल्याची गोष्टआपणास थोडी चमत्कारिक वाटते व अफजलखानाच्या बायकांच्या कबरी प्रत्यक्ष पाहताना व माहिती ऐकतानाही त्यांच्या खरेपणाबद्दल कोणाकोणाचे मन साशंक होऊ शकते. परंतु अनेक बखरकारांनी ही माहिती सांगितले आहे. इतकेच नव्हे तर त्यावेळच्या अबे कॅरे नावाच्या एका फ्रेंच प्रवाशाने अफजलखानाने आपल्या त्रेसष्ठ बायका मारल्याचा उल्लेखही आपल्या ग्रंथात केला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कृत्यांना पायबंद कसा घालायचा याची चर्चा विजापूरी दरबारात चालली असता "शिवाजी म्हणजे काय बिशाद, चढे घोड्यानिशी जिवंत कैद करून घेऊन येतो" या अफजल खानाच्या उद्गाराने पातशाहजादी व विजापूरच्या दरबारात जमलेले अमीर-उमराव सर्व खुश झाले. परंतु हे काम बोलण्याइतके सोपे नव्हते, हे स्वतः अफजल खान जाणून होता. "बोल बोलता वाटे सोपे, करणी करता टीर फाटे" अशी अफजलखानाची गत होऊन गेली. सेनापती पदाचे अधिकार व छत्रपति शिवाजी महाराजांना मारून अथवा कैद करून आणण्याविषयीचे फर्मान मिळाल्यानंतर थोड्याच दिवसात अफजलखान वाईकडे यावयास निघाला. अफजलखान विजापुराहून निघण्यापूर्वी अफजलखानाचा कोण...